Jan Sojda: kim był i co zrobił w zbrodni połanieckiej
Odpowiedź w skrócie
Jan Sojda był zamożnym i wpływowym gospodarzem ze Zrębina. W nocy z 24 na 25 grudnia 1976 roku bezpośrednio uczestniczył w zabójstwie trojga osób pod Połańcem. Jego nazwisko powróciło w 2026 roku po premierze inspirowanego sprawą serialu Jana Holoubka „Wśród nocnej ciszy”.

Co wiemy teraz
NoweOdbyła się premiera serialu Jana Holoubka inspirowanego zbrodnią połaniecką.
- 1982 r.
NoweWykonano wyroki śmierci orzeczone wobec Jana Sojdy i Józefa Adasia.
- Listopad 2026 r.
NoweSerial „Wśród nocnej ciszy” został udostępniony na HBO Max, ponownie kierując uwagę na zbrodnię połaniecką.
- Listopad 2026 r.
NoweUkazała się książka Małgorzaty i Michała Kuźmińskich „Sprawcy i ofiary”, przypominająca sprawę oraz mechanizm zmowy milczenia.
NoweNoc z 24 na 25 grudnia 1976 r. - Jan Sojda uczestniczył w zabójstwie ciężarnej kobiety, jej męża i nieletniego brata.
NoweSojda był zamożnym gospodarzem ze Zrębina, nazywanym „królem Zrębina”, i zajmował silną pozycję w miejscowej społeczności.
Dlaczego o Janie Sojdzie znów jest głośno?
Zainteresowanie Janem Sojdą wróciło za sprawą serialu „Wśród nocnej ciszy” oraz nowych publikacji poświęconych zbrodni połanieckiej.
Premiera serialu Jana Holoubka odbyła się 13 listopada 2026 roku. Polskie Radio 24 wskazuje, że serial został udostępniony na HBO Max niemal 50 lat po wydarzeniach z nocy Bożego Narodzenia 1976 roku. Produkcja jest inspirowana prawdziwą sprawą, ale nie posługuje się wszystkimi historycznymi personaliami.
Ekranowym odpowiednikiem Jana Sojdy jest Lech Wojda, którego gra Łukasz Simlat. Tej postaci nie należy jednak utożsamiać z historycznym sprawcą w każdym szczególe. Serial jest inspirowany sprawą, lecz zmienia personalia historycznych uczestników: odpowiednikiem Jana Sojdy jest Lech Wojda.
Do sprawy wróciła również książka „Sprawcy i ofiary” Małgorzaty i Michała Kuźmińskich. Jak wynika z zapowiedzi rozmowy opublikowanej przez Kulturę Onet, autorzy omawiają w niej między innymi zbrodnię połaniecką oraz mechanizm zmowy milczenia. Serial i książka przypomniały zarówno osobę Sojdy, jak i opisywany w źródłach mechanizm zmowy milczenia.
Kim był Jan Sojda przed zbrodnią połaniecką?
Jan Sojda był zamożnym gospodarzem ze Zrębina, którego majątek dawał mu wyjątkowo silną pozycję wśród mieszkańców wsi.
Nazywano go „królem Zrębina”. Według WP Wiadomości był najbogatszym gospodarzem we wsi i jako jedyny miał ciągnik. Udostępniał maszynę innym mieszkańcom, przez co część lokalnej społeczności była uzależniona od jego pomocy przy pracach gospodarskich. Majątek i możliwość decydowania, komu pożyczyć potrzebny sprzęt, wzmacniały jego wpływy.
Roman Czejarek relacjonował, że miejscowi postrzegali Sojdę jako sprawnego gospodarza. Ten społeczny wizerunek pozostaje w ostrym kontraście z jego udziałem w potrójnym zabójstwie i późniejszym wyrokiem. Historia Sojdy pokazuje zarazem, dlaczego sama pozycja człowieka w niewielkiej społeczności jest ważna dla zrozumienia późniejszej zmowy milczenia.
Dostępne relacje wskazują, że mieszkańcy tłumaczyli składanie korzystnych dla niego zeznań między innymi prośbami, przekazywanymi pieniędzmi oraz zależnością od pożyczanego ciągnika. Nie chodziło zatem wyłącznie o osobistą popularność gospodarza. Znaczenie miała również praktyczna zależność części sąsiadów od posiadanego przez niego sprzętu.
Co Jan Sojda zrobił podczas zbrodni połanieckiej?
Jan Sojda uczestniczył bezpośrednio w napaści i zabójstwie trojga ludzi w nocy z 24 na 25 grudnia 1976 roku.
Ofiary wywabiono podstępem z pasterki w Połańcu. Kiedy nie pozwolono im wrócić autobusem, ruszyły pieszo w stronę Zrębina. Byli to ciężarna kobieta, jej mąż oraz nieletni brat. Na drodze dogoniły ich pojazdy, którymi przemieszczali się późniejsi sprawcy i świadkowie.
Według „Newsweeka” samochodem marki Fiat kierował Jerzy Socha, zięć Sojdy. Potrącił idącego chłopca, po czym pojazdy zostały zatrzymane. Sojda i jego szwagier Józef Adaś zaatakowali męża kobiety, a następnie ruszyli za nią, gdy próbowała uciec przez zaśnieżone pole.
Relacja „Newsweeka” przypisuje Sojdzie schwytanie uciekającej kobiety, a następnie udział w napaści na jej męża. Opisy źródeł różnią się w kwestii początku ataku: WP Wiadomości pierwsze uderzenia przypisuje Sojdzie, natomiast „Newsweek” wskazuje w tym miejscu Józefa Adasia, opisując jednocześnie późniejsze ciosy zadawane przez Sojdę.
Polskie Radio 24 podaje, że Jerzy Socha ponownie przejechał samochodem potrąconego wcześniej chłopca. W zdarzeniach uczestniczyli również Józef Adaś i Stanisław Kulpiński. Zgromadzone materiały nie zawierają jednak pełnego urzędowego uzasadnienia wyroku, które jednoznacznie rozstrzygałoby każdy szczegół podziału czynności między sprawców.
Oś najważniejszych wydarzeń obejmuje noc z 24 na 25 grudnia 1976 roku, rozpoczęcie procesu w listopadzie 1978 roku, wykonanie dwóch wyroków w 1982 roku oraz ponowne zainteresowanie sprawą w listopadzie 2026 roku.
Na czym polegała zmowa milczenia po zbrodni?

Po zabójstwie sprawcy upozorowali wypadek, a część świadków zobowiązała się do milczenia.
Po dokonaniu zbrodni sprawcy upozorowali wypadek drogowy. Według WP Wiadomości część świadków złożyła przysięgę milczenia na święty medalik i własną krew. Według WP Wiadomości świadkowie przysięgali milczenie na święty medalik i własną krew.
Źródła podają różne liczby osób obecnych w pojazdach lub obserwujących napaść. WP Wiadomości pisze o około 30 świadkach, Polskie Radio 24 o ponad 30 osobach patrzących przez okna autobusów, a „Newsweek” wymienia 65 osób. Relacje nie wyjaśniają jednoznacznie, czy autorzy liczą wyłącznie bezpośrednich obserwatorów, czy wszystkich pasażerów, dlatego nie można wskazać jednej pewnej liczby świadków.
Pozycja Sojdy pomaga zrozumieć trwałość milczenia. Z relacji Romana Czejarka wynika, że mieszkańcy mówili o prośbach, łapówkach oraz zależności od ciągnika pożyczanego przez wpływowego gospodarza. W praktyce lokalne zależności ekonomiczne łączyły się więc z próbami nakłaniania ludzi do zeznawania na korzyść Sojdy.
Mechanizm zmowy nie sprowadzał się do pojedynczej przysięgi. Obejmował także upozorowanie wypadku; według relacji Romana Czejarka na zeznania mieszkańców wpływały prośby, łapówki i zależność od ciągnika pożyczanego przez Sojdę. Ten społeczny wymiar sprawy omawia nowa książka „Sprawcy i ofiary”, a serial ponownie skierował uwagę na samą zbrodnię.
Jak zakończył się proces Jana Sojdy?
Proces zakończył się wyrokami śmierci dla czterech głównych oskarżonych, przy czym wykonano kary wobec Jana Sojdy i Józefa Adasia.
Postępowanie przed Sądem Wojewódzkim w Tarnobrzegu rozpoczęło się w listopadzie 1978 roku. O potrójne morderstwo oskarżono czterech mieszkańców Zrębina: Jana Sojdę, Józefa Adasia, Jerzego Sochę i Stanisława Kulpińskiego.
Wszyscy czterej otrzymali wyroki śmierci. Jak podaje Polskie Radio 24, karę Jerzego Sochy zamieniono na 25 lat pozbawienia wolności, a karę Stanisława Kulpińskiego na 15 lat. Wyroki orzeczone wobec Sojdy i Adasia zostały wykonane w 1982 roku.
Źródła wskazują różne dokładne daty egzekucji, dlatego w przypadku Sojdy i Adasia można bezpiecznie podać jedynie rok. Niezależnie od tej rozbieżności materiały są zgodne co do końcowego rozstrzygnięcia: Sojda został skazany za udział w potrójnym zabójstwie, a wymierzoną mu karę wykonano.
Dlaczego mówi się o zbrodni połanieckiej, skoro wydarzyła się pod Zrębinem?
Nazwa „zbrodnia połaniecka” utrwaliła się ze względu na Połaniec, choć ofiary i sprawcy pochodzili ze Zrębina.
Związek z Połańcem wynika z miejsca, do którego mieszkańcy Zrębina przyjechali na pasterkę. To właśnie w połanieckim kościele rozpoczyna się opisywany przez źródła ciąg wydarzeń: ofiary zostały stamtąd wywabione, a następnie wyruszyły pieszo w kierunku swojej miejscowości. Określenie nie oznacza zatem, że wszyscy uczestnicy byli mieszkańcami Połańca.
Sprawa pojawiała się w polskiej kulturze jeszcze przed serialem „Wśród nocnej ciszy”. W 1988 roku powstał inspirowany nią film „Zmowa” w reżyserii Janusza Petelskiego. Zbrodni poświęcono również reportaż Wiesława Łuki „Nie oświadczam się”. Jak podaje WP Wiadomości, jego tytuł nawiązuje do formuły używanej w sądzie przez osoby odmawiające złożenia oświadczenia.
Serial Jana Holoubka jest więc kolejnym, a nie pierwszym powrotem do tej historii. Tym razem zmieniono personalia, dlatego historyczny Jan Sojda i serialowy Lech Wojda powinni być wyraźnie rozdzielani.
Więcej z działu Kultura
- Larry Poindexter nie żyje: co się stało i ile miał latAktor Larry Poindexter zmarł 18 listopada w wieku 66 lat po potrąceniu przez auto w Studio City. Co ustalono i czego nie podano o przyczynie.
-
Andrzej Piaseczny: zmarła mama, pogrzeb 23 listopadaMama Andrzeja Piasecznego, Alicja Piaseczna, zmarła w wieku 88 lat. Pogrzeb 23 listopada o 10:00 w Pionkach, rodzina prosi o cebulki zamiast wieńców. -
SkyShowtime zamyka się: do kiedy działa w PolsceSkyShowtime zakończy działalność pod koniec 2027 roku. Do tego czasu serwis działa normalnie, także w Polsce. Co wiadomo o powodach i abonamencie. - Lucia w GTA 6: kto ją gra i skąd to wiadomoLucię Caminos w GTA 6 gra Manni L. Pérez. Potwierdziła to nominacja do The Game Awards 2026 za Best Performance. Kim jest aktorka i co z Jasonem?